Daniel Johnston, Een onbevangen fenomeen

Al is het inmiddels meer dan twintig jaar geleden, ik herinner mij nog goed de eerste keer dat ik een plaat van Daniel Johnston draaide. Het was de LP 'Hi, how are you', in september 1983 door de excentrieke Amerikaan opgenomen en in eigen beheer op cassette uitgebracht en vijf jaar later door het destijds toonaangevende underground-rocklabel Homestead internationaal op vinyl verspreid.
Ik begreep in eerste instantie weinig van de muziek. Het klonk als een opname die een puberende en dronken Neil Young in een bezemkast van zijn ouderlijk huis gemaakt had kunnen hebben met en goedkope cassetterecorder. Maar in de tijd dat Young puberde, begin jaren zestig, bestond de cassetterecorder nog niet. En eigenlijk leken de krakkemikkige liedjes qua structuur ook meer op die van The Beatles dan op het werk van Neil.
Natuurlijk droeg het 'garantiestempel' van Homestead Records er aan bij dat er in alternatieve kring nog eens een tweede en derde keer naar het album geluisterd werd en toen een paar jaar later de naar wereldroem geschoten Kurt Cobain niet alleen in interviews hoog opgaf van deze Johnston, maar zich ook graag in een 'Hi, how are you' T-shirt liet fotograferen, was Johnstons naam gemaakt. Althans, in de 'underground'. Daniel Johnston werd cult en dat is hij nu, twintig jaar later nog steeds. Maar dan wel zo cult, dat er inmiddels een prijswinnende documentaire over zijn leven circuleert en dat zijn tekeningen getoond worden in serieuze galeries en musea.
Komende donderdag, 1 april, staat hij in Paradiso. Hij geeft er en concert met en speciaal voor deze tournee samengesteld en erg goed orkest, de film over zijn leven wordt vertoond en zijn tekeningen worden er tentoongesteld.

Vooropgesteld: Daniel Johnston is géén genie, al willen velen doen voorkomen alsof het wel zo is. Zijn excentrieke popliedjes en de enthousiaste receptie daarvan in bepaalde kringen is het gevolg van een complex van factoren. Johnstons eigenzinnige 'art brut' mag beschouwd worden als een product der omstandigheden. Een wonderwel geslaagd product, dat zeker.
Muziek maken doet de in 1961 geboren Johnston al zijn hele leven. En van kind af aan waren The Beatles en The Monkees zijn favoriete popbands. Op de lagere en middelbare school leek alles nog in orde. Hij begon zelfs aan een universitaire studie. Maar als twintiger werd hij geconfronteerd met een zogenaamde bipolaire storing die voor zorgde dat perioden van enthousiasme en creativiteit werden afgewisseld door ernstige vormen van depressiviteit.
In de goede perioden nam hij op een goedkope cassetterecorder zijn liedjes op. Tijdens slechte perioden werd hij opgenomen en kreeg therapie en medicatie.

Natuurlijk wordt zijn psychische labiliteit gereflecteerd in zijn liedjes en tekeningen. Maar heeft hij daar ook zijn relatieve roem in alternatieve kringen aan te danken. Natuurlijk, de cynicus zal zeggen dat het publiek altijd een wat perverse fascinatie voor 'freaks' heeft gehad. Maar tegelijk zijn de popliedjes van Daniel Johnston weldegelijk bijzonder. Niet door een geniale compositiestructuur of tekst, maar omdat ze een verfrissende ongeremdheid etaleren. Een overgave aan de pure pop die veel artiesten in de vroege jaren zestig - The Beatles! - ook nog hadden.
Toch was en is Johnston voor het maken van platen die toegankelijker zijn dan de prille huisvlijt van 'Hi, how are you' afhankelijk van de mensen met wie hij in de studio samenwerkt; de producers. Zijn eerste serieuze albums nam hij rond 1990 op met de New Yorker Mark Kramer, een man met een vrij waaiende geest die zich als geen ander wist aan te passen aan andere buitenissige geesten - ook als dat geesten waren die plotseling van stemming konden veranderen. De albums die Johnston met Kramer maakte, '1990' (1990) en 'Artistic Vice' (1991) zijn misschien wel de beste uit Johnstons hele carrière.
Later, zeker vanaf de eeuwwisseling, merk je dat Johnstons imago en - het moet gezegd - ook zijn geestelijke conditie steeds meer uitgespeeld worden. Al dan niet bewust. En als er dan ook nog eens een documentaire over je gemaakt wordt en mensen uit de kunstwereld opeens opvallend veel belangstelling voor je werk gaan tonen, dan moet dat iets met je doen. Dat geldt voor Johnston zelf evenzeer als voor zijn directe omgeving, zijn familie, die hem overigens zorgvuldig voor al te veel media-aandacht beschermt. Ondertussen heeft Jan en alleman - van Tom Waits tot Roosbeef - een Daniel Johnston-liedje op het repertoire. En ook zijn eigen albums zijn nog steeds de moeite waard, zei het niet meer zo uniek als twintig jaar geleden.

Johnstons psychische aandoening is progressief. Hij weet het met behulp van medicatie onder controle te houden, maar op foto's en in recente YouTube-fimpjes is goed te zin hoezeer dat een fysieke weerslag heeft. Wat niet wegneemt dat de Amerikaan op zijn goede momenten nog altijd kan sprankelen met de onbevangenheid die hij ook al etaleerde op zijn 'Hi, how are you'-album. Toen zong hij reeds 'I am a Baby (in my Universe)'.

Peter Bruyn

Donderdag 1 april 2010, Paradiso, Amsterdam.
Daniel Johnston speelt met het Beam Orchestra
Vertoning van de film: The Devil and Daniel Johnston
Expo van de tekeningen van Daniel Johnston.

Trailer van de Beam me up-tour

Daniel Johnston website

Pagina 1